بقول مقدسى : چون بعد از 114 ه 732 م بناى شهر منصوره در سند گذاشته شد ، در آنجا مسجدى بزرگ به طرز جامع مسجد عمان از خشت و سنگ در وسط بازار ساخته شد كه بر ستونهاى بزرگ چوب ساج و ساگوان استوار بود « 1 » هكذا در عصر مامون ، سپاهدار عرب فضل بن ماهان ، سندان را در سرزمين سند كشود و در انجا مسجد جامع را ساخته بود ، كه بعد ازو هنگام غلبهء هنود نيز مسلمانان اندرين مسجد خداى يكتا را مىپرستيدند . « 2 » در سرزمين ماوراء النهر خراسان نيز مساجد متعدد در دو قرن نخستين اسلامى بنا شده ، كه از ان جمله مسجد جامع كرمينه و نوروزندنه و افشنه از بناى قتيبه بن مسلم و محمد بن واسع ، و مسجد بيكند مشهور بوده ، و از ابنيهء قديم دوره اسلامى بشمار مىآمدند . « 3 » اما مسجد جامع بزرگ هرات : كه بقول صاحب حدود العالم « آبادان‌تر مزگتهاست بمردم از همه خراسان » و اين مزگت معروف در بين شهر واقع و در اطراف آن بازارها و زندان بود ، و در تمام خراسان و ماوراء النهر و سيستان به بزرگى و عمران و رجوع نمازخوانان فراوان شهرت داشت ، و بعد از ان مسجد بلخ و مسجد سيستان مركز فقيهان و مجمع مردم بود « 4 » و چنين به نظر مىآيد كه مسجد جامع هرات از قديم بناى چوبين بود ، و چون در شب 8 جمادى الاولى 495 ه 1101 م بسبب نازله‌ييكه از آسمان افتاد ويران گرديد واپس آن را ساختند « 5 » ، و نيز سوختن اين بناى چوبى در عصر غوريان بروايت منهاج سراج ثابت است ، كه جامى نيز آن را تاييد مىكند ، « 6 » و بعد از ان سلطان غياث الدين

--> ( 1 ) - احسن التقاسيم 479 ( 2 ) - فتوح 545 ( 3 ) - تاريخ بخارا 12 ببعد ( 4 ) - اصطخرى 265 ( 5 ) - روضات الجنات اسفزارى 2 / 55 ( 6 ) - طبقات ناصرى 1 / 375 و نفحات الانس 227